[ تصوير ] صمصام السلطنه بختيارى [ تصوير ] مستوفى الممالك

--> ( 1 ) . روزنامه ايران ، 15 / 5 / 1300 ، ص 3 . ( 2 ) . گزارش‌هاى كنسولگرى انگليس در مشهد ، ص 100 ؛ اسناد مؤسسه تاريخ معاصر ، شم 13 / 7768 . ( 3 ) . ده كوچكى از دهستان غار در غرب شهرستان تهران و در كنار جاده قزوين كه در حال حاضر فرودگاه بين المللى مهرآباد در اين منطقه واقع شده است و اكنون بخشى از شهر تهران است و از صورت روستا خارج شده است . ( 4 ) . راهدارخانه : گمرك . محل گمرك . باج‌گاه . گمرك‌خانه . راهدارى . محل گرفتن عوارض يا ماليات راه . باج‌گيران . جايگاه محافظان راه‌ها در طول راه . پاسگاه قره‌سوران‌ها . ( 5 ) . مراسلهء رئيس اداره كل ماليات و خالصجات و ارزاق عمومى ايالت تهران به وزير ماليه ، 9 / 5 / 1300 ، اسناد ملى ايران ، شم ت 240014120 . ( 6 ) . نجفقلى بختيارى ( صمصام السلطنه ) ، دومين پسر حسينقلى خان ايلخانى در 1270 ق ، به دنيا آمد و خواندن و نوشتن را در ايل آموخت . پس از كشته شدن پدرش به دستور ظل السلطان زمام امور بختيارى به دست عموهاى نجفقلى افتاد . با عزل ظل السلطان از حكومت اصفهان در 1305 ق ، اسفنديار خان ، برادر بزرگتر نجفقلى از زندان آزاد و ايلخان شد و نجفقلى ايل‌بيگى شد . نجفقلى ، پس از مرگ برادرش در 1321 ، با عنوان صمصام السلطنه به حكومت منطقهء چهارمحال و بختيارى رسيد . بعد از به توپ بستن مجلس ، محمد على شاه ، ميرزا محمد خان كاشى را حاكم اصفهان كرد . حاكم جديد به حكومت كوتاه‌مدت صمصام السلطنه در منطقهء چهار محال پايان داد . صمصام السلطنه در جمادى الاولى 1327 ، طبق رهنمودهاى برادر كوچكترش عليقلى خان ، بعد از كسب موافقت حاج آقا نور اللّه مجتهد با نفوذ اصفهانى و طرفدار مشروطه و اطمينان از حمايت پسرعمويش حاجى ابراهيم خان ضرغام السلطنه ، با سواران بختيارى به اصفهان حمله كرد و آن شهر را گرفت . محمد على شاه پس از اطلاع از سقوط اصفهان به خان‌هاى بختيارى وفادار به سلطنت كه در پايتخت بودند از جمله امير مفخم و سردار ظفر متوسل شد و سرانجام سردار اشجع را روانه اصفهان كرد . خان‌هاى وفادار به شاه عازم اصفهان شدند ، اما به بهانه نداشتن ملزومات نزديك كاشان توقف كردند . در اين زمان عليقلى خان سردار اسعد كه به منطقهء بختيارى رفته بود تا نيرو جمع كند به اصفهان وارد شد و هنگامى كه فوج شمال آمادهء حركت به سوى تهران بود با سواران صمصام السلطنه اصفهان را ترك و به تهران حركت كرد . دو فوج بالاخره تهران را گرفتند و شاه را وادار به استعفا كردند . نمايندگان مجلس دوم كه براى رفع خطر حمله شاه و خواباندن ساير طغيان‌ها به سواران بختيارى نياز داشتند پس از صدارت سپهدار تنكابنى صمصام السلطنه را به صدراعظمى و وزارت جنگ برگزيدند . در صفر 1331 دولت صمصام السلطنه سقوط كرد و خانه‌نشين بود تا جمادى الثانى 1337 كه مجددا صدراعظم شد . اما چهار ماه بعد چون نتوانست از عهده قطحى شديد و برقرارى نظم در كشور برآيد ، احمد شاه او را عزل نمود و دو سال بعد در خرداد 1300 ش ، در دولت قوام السلطنه والى خراسان شد ، اما به سبب قيام محمد تقى خان پسيان عليه قوام السلطنه در مشهد ، از رفتن به خراسان امتناع كرد . صمصام السلطنه آخرين سال‌هاى عمرش را در منطقهء چهارمحال و بختيارى گذراند و در سال 1309 ش ، در سن 82 سالگى در همانجا درگذشت و در گورستان تخت پولاد اصفهان دفن شد . در مدت صدارتش ، شورايى بازرگانى مركب از شش بازرگان و نمايندهء دولت تشكيل داد و با كمك افسران سوئدى ژاندارمرى ايران را تأسيس كرد . ( شرح حال رجال ايران ، ج 1 ، ص 331 ؛ رهبران مشروطه ، ج 1 ، ص 256 - 223 ؛ شرح زندگانى من ، ج 2 ، ص 389 - 388 ؛ دانشنامه جهان اسلام ، ج 2 ، ص 431 - 432 ) . ( 7 ) . تلگراف صمصام السلطنه به محمد تقى خان پسيان ، 9 / 5 / 1300 ، اسناد مؤسسه تاريخ معاصر ، شم 12 / 7768 . ( 8 ) . گزارش‌هاى كنسولگرى انگليس در مشهد ، ص 100 . ( 9 ) . جنبش ميرزا كوچك خان بنابر گزارش‌هاى سفارت انگليس ، ص 23 - 22 .